Ritme en taal: wat heeft maat houden met leren lezen te maken?

Wat hebben ritme en taal met elkaar te maken?

Taal heeft een eigen ritme. Woorden bestaan uit lettergrepen, sommige lettergrepen klinken sterker dan andere en in kinderliedjes en versjes rijmt het vaak. Als je samen met je kind klapt op 'ap-pel-moes' of stampt op de tel van een liedje, ben je dus eigenlijk ook met de klanken van taal bezig.

Om te leren lezen moet een kind straks horen dat 'maan' en 'baan' rijmen, of dat 'vis' begint met een v. Dat heet fonologisch bewustzijn: de klanken in woorden kunnen horen en ermee spelen. Het is een voorloper van lezen. Geen wonder dus dat veel ouders zich afvragen of ritme en muziek kunnen helpen bij leren lezen.

Het korte antwoord: ritme en taal hangen samen, maar het effect van muziek of dans op het lezen zelf is klein of niet aangetoond. Hieronder lees je wat onderzoek wel en niet laat zien, en wat je er als ouder mee kunt.

Kunnen peuters die goed maat houden beter met taal overweg?

Onderzoekers van Northwestern University in de Verenigde Staten lieten kinderen van 3 en 4 jaar op de maat meetrommelen. Kinderen die dat beter konden, verwerkten spraak in de hersenen preciezer. Ze hadden ook betere vroege taalvaardigheden, van het soort dat voorspelt hoe makkelijk kinderen later leren lezen.

Dat klinkt mooi, maar let op twee dingen. Het ging om een kleine groep kinderen. En het is een samenhang, geen bewijs dat het een het ander veroorzaakt. De studie laat zien dat ritme en taal met elkaar te maken hebben. Ze laat niet zien dat ritmeles leesproblemen voorkomt.

Een kind dat goed maat houdt, is dus niet vanzelf een betere lezer. En een peuter die nog niet op de tel klapt, hoeft geen achterstand te hebben. Kinderen ontwikkelen zich in hun eigen tempo.

Helpt muziekles bij leren lezen?

Om die vraag te beantwoorden kijk je het best naar studies waarin kinderen echt een tijd muziektraining kregen. Een meta-analyse (een studie die de uitkomsten van veel onderzoeken samenvoegt) bekeek 13 van zulke trainingsstudies, met samen 901 kinderen.

Onderzoek wijst op een klein positief effect van muziektraining op fonologisch bewustzijn. Bij rijmen waren de effecten sterker naarmate kinderen meer uren training kregen. Maar op leesvloeiendheid, dus hoe vlot een kind leest, vonden de onderzoekers geen duidelijk effect.

Dat is een belangrijk verschil. Klanken horen is een stap op weg naar lezen, maar dat muziek het lezen zelf beter maakt, is niet aangetoond. Bovendien ging het om een beperkt aantal studies, dus ook het kleine effect op klanken horen is geen hard gegeven.

Een handig onderscheid bij lezen: nauwkeurig lezen betekent dat een kind de woorden goed leest, vloeiend lezen dat het dat ook vlot en soepel doet. Die twee kom je in onderzoek naar muziek en lezen steeds tegen, en de uitkomsten zijn voor beide niet hetzelfde.

Wil je meer weten over wat muziek en dans wel en niet doen voor het denken van je kind? Lees dan ook maakt muziek of dans je kind slimmer?

Helpt muziek of dans bij dyslexie?

Dit wordt vaak beweerd, maar het is niet bewezen. Een Cochrane-review uit 2012, een van de strengste vormen van overzichtsonderzoek, zocht naar goede gerandomiseerde studies over muziekonderwijs voor kinderen met dyslexie. Die waren er niet. Een conclusie over het effect was daarom niet mogelijk.

Daarna verscheen een Italiaanse studie met 46 kinderen met dyslexie van 8 tot 11 jaar. De kinderen die ongeveer 7 maanden muziektraining kregen, met de nadruk op ritme, gingen meer vooruit in ritmegevoel, fonologisch bewustzijn en nauwkeurig lezen dan kinderen die even lang schilderles kregen. Op leessnelheid was er geen verschil.

Ook die studie heeft duidelijke beperkingen. De groep was klein, de kinderen werden niet echt door loting ingedeeld en de begeleiders wisten wie in welke groep zat. Het is een interessante aanwijzing, geen behandeling.

Heeft je kind dyslexie of vermoed je het? Dan zijn de school of een dyslexiespecialist de juiste plek voor hulp. Dans en muziek kunnen er gewoon naast, omdat ze leuk zijn en niet omdat ze de dyslexie oplossen.

Waarom klinkt 'ritme helpt bij lezen' zo logisch?

Omdat het deels klopt: ritme en taal hebben echt iets met elkaar te maken. Liedjes, versjes en klapspelletjes zitten vol klank, rijm en herhaling. Maar dat iets logisch klinkt, betekent nog niet dat het werkt. Pas als je kinderen een tijd laat oefenen en vergelijkt met kinderen die iets anders deden, weet je of er een effect is.

Bij muziek en lezen is dat precies wat de meta-analyse deed. De uitkomst was bescheiden: een klein effect op klanken horen, geen effect op vlot lezen. Eerlijk is eerlijk: dat is minder spectaculair dan sommige krantenkoppen.

Wat kun je hier als ouder mee?

Zie zingen, klappen en dansen niet als huiswerk voor later, maar als spel waarin taal en beweging vanzelf samenkomen. Een kind dat een liedje meezingt, een versje naklapt of 'stamp in de plas' uitvoert, is bezig met woorden, klanken en de tel. Dat hoeft nergens 'voor' te zijn om waardevol te zijn.

Maak er vooral geen toets van. Mist je kind de tel of rijmt 'boom' ineens op 'banaan'? Lach erom en dans gewoon door. Het plezier van samen zingen en bewegen is de reden om het te doen, niet een betere leesscore later.

Het mooiste is dat je het samen kunt doen. In de dreumes- en peuterdans met (groot)ouder dans en zing je mee met je kind, en in de peuterdans zingen, klappen en dansen kinderen van 2,5 tot 4 jaar zelf in de groep, bij CKC Zoetermeer. Thuis kun je ook veel doen: kijk voor ideeën bij dansspelletjes met je peuter.

Ben je benieuwd hoe muziek en dans samenhangen met stoppen, wachten en onthouden? Lees dan executieve functies: wat doen dans en muziek?